Thực trạng hoạt động HĐND cấp xã của huyện Lộc Ninh nói riêng và HĐND các xã của tỉnh nói chung còn nhiều hạn chế mà qua nhiều hội nghị đã nhận xét, đánh giá là chưa đáp ứng được yêu cầu về chức năng, nhiệm vụ. Nguyên nhân trước hết là trình độ năng lực của đại biểu HĐND và điều kiện hoạt động của HĐND xã còn nhiều hạn chế. Hiện tại trong cả nước có 67 huyện, 32 quận và 483 phường thuộc 10 tỉnh, thành trong cả nước đang tiến hành thí điểm không tổ chức HĐND quận, huyện, phường theo Nghị quyết 26 của Quốc hội và dự kiến trong nhiệm kỳ tới đây sẽ không tổ chức HĐND cấp huyện, phường. Từ đó, Chúng tôi dự đoán sẽ không thể không tránh khỏi có những khó khăn nhất định cho HĐND cấp xã mà các cấp cần phải quan tâm:

Theo Luật Tổ chức HĐND và UBND hiện hành, tổ chức HĐND ở địa phương được chia làm 3 cấp tỉnh, huyện và xã, nhưng không quy định rõ ràng là ngành dọc và chỉ là mối quan hệ phối hợp trong công tác giữa Thường trực HĐND cấp trên với Thường trực HĐND cấp dưới. Nhưng trong thực tiễn hoạt động, HĐND cấp dưới luôn có sự chỉ đạo và hướng dẫn của Thường trực HĐND cấp trên. Điều này thể hiện rõ là  HĐND các cấp thực hiện chế độ giao ban giữa Thường trực HĐND cấp trên với Thường trực HĐND cấp dưới định kỳ hàng quý. Thông qua hoạt động này  giúp cho Thường trực HĐND cấp trên nắm bắt kịp thời các hoạt động của HĐND cấp dưới, qua đó chia sẻ kinh nghiệm, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình hoạt động. Như vậy sau khi bỏ HĐND cấp huyện sẽ tạo một khoảng trống lớn cho HĐND cấp xã, cấp xã sẽ không còn chỗ dựa gần nhất. Hơn nữa trong điều kiện hoạt động của HĐND cấp xã với trình độ của đại biểu HĐND cấp xã còn còn nhiều hạn chế thì mối quan hệ phối hợp giữa Thường trực HĐND cấp huyện với Thường trực HĐND cấp xã càng thể hiện rõ, đòi hỏi Thường trực HĐND huyện phải khách quan khi HĐND cấp xã có vấn đề vướng mắc thường xin ý kiến chỉ đạo của Thường trực HĐND cấp huyện để có hướng xử lý phù hợp và kịp thời. Nên, nếu không còn HĐND cấp huyện thì HĐND cấp xã sẽ không tránh khỏi những khó khăn trong quá trình hoạt động. Trong khi HĐND cấp tỉnh với địa bàn hoạt động rộng, số lượng đại biểu có hạn lại đa phần là kiêm nhiệm…. thì việc hỗ trợ, hướng dẫn cho các xã sẽ khó được kịp thời.

 Hoạt động tại các kỳ họp HĐND có chức năng quyết định các vấn đề KT-VH-XH-QPAN của địa phương như vậy; khi không còn HĐND cấp huyện thì trong các kỳ họp HĐND cấp xã, không có đại diện Thường trực HĐND và đại biểu HĐND huyện ứng cử trên địa bàn về dự, trong khi đại diện Thường trực và các ban HĐND tỉnh khó có thể đi dự hết kỳ họp HĐND các xã. Hơn nữa, đại biểu HĐND tỉnh cũng không thể am hiểu sâu tình hình các xã như đại biểu HĐND huyện, nên vướng mắc tại kỳ họp sẽ rất khó giải quyết.

Trong hoạt động tiếp xúc cử tri. Theo quy định, đại biểu HĐND phải liên hệ chặt chẽ với cử tri ở đơn vị bầu ra mình. Hiện tại mỗi xã là một đơn vị bầu cử có từ 2 đến 3 đại biểu HĐND huyện ứng cử, các đại biểu này thường là trưởng hoặc phó đầu ngành của cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện ở địa phương và là người ở địa phương nên các đại biểu cấp huyện có nhiều thông tin và khả năng am hiểu tình hình. Do đó, những vấn đề cử tri băn khoăn ghi nhận và giải đáp kịp thời. Thế nhưng, nếu không còn HĐND cấp huyện thì chỉ còn đại biểu HĐND cấp tỉnh và cấp xã khi tiếp xúc cử tri thì số lượng đại biểu HĐND tỉnh như hiện nay (từ 7 đến 8 đại biểu) khó có thể về từng xã để tiếp xức cử tri như đại biểu HĐND huyện. Vì vậy, mọi ý kiến cử tri đều tập trung lại ở HĐND cấp xã, trong khi năng lực, trình độ của đại biểu HĐND xã còn nhiều hạn chế, lại thiếu thông tin và hiểu biết không toàn diện. Vì vậy dự định các ý kiến cử tri hầu hết sẽ chỉ được ghi nhận mà không giải thích được rõ ràng và trực tiếp cho cử tri.

Trong thực hiện chức năng giám sát. Khi không còn HĐND cấp huyện, thì cũng không còn các cuộc giám sát của Thường trực, các Ban HĐND cấp huyện đối với các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân. HĐND tỉnh cũng rất khó “vươn tay” để giám sát tới tận các xã. Đại biểu HĐND tỉnh ứng cử trên địa bàn huyện ít, đa số là đại biểu kiêm nhiệm và hoạt động giám sát cũng chủ yếu tại kỳ họp. Mặt khác, khi không còn HĐND cấp huyện, trách nhiệm của HĐND cấp tỉnh nặng nề hơn, một số nhiệm vụ của HĐND cấp huyện sẽ được chuyển giao cho HĐND và UBND cấp tỉnh, trong đó có cả việc giám sát hoạt động  của các cơ quan tư pháp cấp huyện. Nên giám sát các hoạt động ở địa phương lúc này chủ yếu là HĐND cấp xã, trong khi cấp xã lại không có các ban HĐND, năng lực trình độ của đại biểu HĐND cấp xã lại có hạn, nên khó đảm đương nhiệm vụ.

Từ những khó khăn trên mà HĐND cấp xã sẽ gặp phải, chúng tôi xin đưa ra một số giải pháp để nâng cao vai trò, chất lượng hoạt động của HĐND thị xã và xã khi không còn tổ chức HĐND cấp huyện, phường.

+ Đối với cấp tỉnh: Để lấp được khoảng trống  khi không còn HĐND cấp huyện, HĐND tỉnh phải tăng cường cả số lượng và chất lượng đại biểu HĐND tỉnh, cụ thể là  tăng cường số lượng đại biểu chuyên trách (Thường trực, thành viên các ban HĐND); Tăng cường mối quan hệ phối hợp thực hiện nhiệm vụ giữa HĐND, UBND cấp tỉnh với UBND cấp huyện và HĐND, UBND cấp xã. Đại biểu HĐND tỉnh phải tăng cường thời gian và bố trí nhiều điểm tiếp xúc cử tri hơn hiện tại. Kiến nghị  với Quốc hội quy định cụ thể (theo hướng tăng) về thời gian hoạt động cho các đại biểu không chuyên trách để phát huy vai trò trách nhiệm trước nhân dân. Đồng thời, nâng cao năng lực hoạt động của Văn phòng Đoàn đại biểu Quốc hội và HĐND tỉnh, bố trí đủ đội ngũ chuyên viên có trình độ, am hiểu hoạt động giám sát của HĐND, đáp ứng được yêu cầu tham mưu, bảo đảm các điều kiện hoạt động ngày càng cao của HĐND tỉnh.

Kiến nghị với Quốc hội sớm ban hành Luật Giám sát của HĐND nhằm nâng cao trách nhiệm và vai trò giám sát HĐND tỉnh và xã.

+ Đối với cấp huyện; Nhất thiết thành lập “Văn phòng Tổ đại biểu HĐND cấp tỉnh” tại huyện để là cầu nối giữa HĐND xã và HĐND tỉnh, kịp thời nắm bắt các hoạt động của HĐND cấp xã, qua đó chia sẻ kinh nghiệm, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình hoạt động và là chỗ dựa của HĐND cấp xã. Xây dựng quy chế phối hợp giữa UBMTTQ với UBND cấp huyện thực hiện cơ chế lấy ý kiến nhân dân thông qua MTTQ cấp huyện, thiết lập kênh thông tin giữa cấp xã, huyện và lên tỉnh. Nâng cao vai trò giám sát của Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc cấp huyện.

+ Đối với HĐND cấp thị xã:  HĐND thị xã có thể có những thuận lợi hơn khi không tổ chức HĐND cấp phường vì địa bàn quản lý có thể nói là hẹp hơn so với các huyện, năng lực và trình độ đại biểu HĐND thị xã hầu hết đều được chuẩn hoá. Nên khi HĐND cấp phường không còn thì khoảng trống cũng bị ít hơn, HĐND và đại biểu HĐND thị xã vẫn có thể bao quát được. Vì vậy theo chúng tôi chỉ cần tăng số lượng đại biểu HĐND, nâng cao năng lực hoạt động bộ phận tham mưu giúp việc cho Thường trực HĐND các ban HĐND thị xã thì sẽ đảm bảo được yêu cầu mới.

+ Đối với HĐND cấp xã: Để đáp ứng yêu cầu và nhiệm vụ mới trước tiên phải nâng cao chất lượng đại biểu HĐND cấp xã ngay từ khâu hiệp thương và giới thiệu  nhân sự đại biểu HĐND cấp xã thật kỹ lưỡng theo đủ trình độ, độ tuổi, năng lực và đạo đức để có thể đảm đương được nhiệm vụ đại biểu. Bổ sung thêm đại biểu chuyên trách cho Thường trực HĐND cấp xã cụ thể thêm UVTT HĐND, Thành lập các Ban HĐND cấp xã như HĐND cấp huyện hiện tại. Tăng cường trình độ và trách nhiệm của bộ phận văn phòng giúp việc cho HĐND - Thường trực HĐND và các Ban HĐND cấp xã.                                                                                                                 

Như vậy, việc không tổ chức HĐND cấp huyện, phường sẽ có một khoảng trống giữa các cấp HĐND. Chúng tôi nghĩ rằng, để đảm bảo hoạt động của HĐND ở địa phương thì năng lực HĐND cấp xã phải nâng lên, hoạt động HĐND tỉnh phải bao trùm hơn, sâu hơn, rộng hơn. Hiện tại chúng ta đang có cả một thời gian làm thí điểm ở 10 tỉnh thành để rút kinh nghiệm từ đó Quốc hội sẽ có những chính sách tạo điều kiện cho hoạt động  HĐND  cấp xã được nâng lên đáp ứng được yêu cầu và nhiệm vụ mới. Thường trực HĐND huyện Lộc Ninh xin trao đổi một số ý kiến để hội nghị tham khảo./.

Trần Văn Lượng (Theo Văn phòng HDND - UBND huyện)